(Bangkok) – Một diễn biến gây chấn động vừa xảy ra: nhà hoạt động nhân quyền người Thượng Y Quynh Bđăp đã bị chính quyền Thái Lan cưỡng ép trao trả cho Việt Nam, bất chấp cảnh báo nghiêm trọng về nguy cơ tra tấn và các hình thức ngược đãi khác. Theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, đây không chỉ là một vụ dẫn độ đơn thuần, mà là vụ việc làm dấy lên lo sợ sâu sắc về an toàn tính mạng và quyền con người của ông.
Y Quynh Bđăp, 33 tuổi, bị dẫn độ vào ngày 28 tháng Mười một năm 2025, chỉ hai ngày sau khi Tòa Phúc thẩm Thái Lan giữ nguyên phán quyết của tòa hình sự năm 2024 cho phép ông có thể bị trao trả về Việt Nam. Điều khiến dư luận đặc biệt hoang mang là ông đã sống liên tục ở Thái Lan từ năm 2018 và đã được Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người Tị nạn công nhận tình trạng tị nạn. Việc trục xuất như vậy bị cho là vi phạm nguyên tắc bất hồi xuất, vốn nghiêm cấm đưa một người trở về nơi họ có nguy cơ bị bức hại.
Vì sao vụ dẫn độ này gây rúng động?
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền tuyên bố chính quyền Thái Lan đã công khai vi phạm chính luật cấm tra tấn của nước mình, đồng thời đi ngược các nghĩa vụ pháp lý quốc tế. Theo bà Elaine Pearson, Giám đốc Ban Á Châu của tổ chức này, việc trao trả Y Quynh Bđăp cho Việt Nam đồng nghĩa với việc đẩy ông đối mặt với án tù sau một phiên tòa bị cho là không công bằng, kèm theo nguy cơ tra tấn rất cao.
Bà Pearson nhận định việc Thái Lan sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam đàn áp các nhà hoạt động nhân quyền là “đáng kinh hãi”. Phát biểu này càng làm vụ việc nóng lên, bởi nó đặt ra câu hỏi lớn: phải chăng những người đang đi tìm nơi trú ẩn an toàn vẫn có thể bị đưa trở lại nơi họ nói rằng mình đang bị đe dọa?
Quá khứ bị bức hại và hành trình trốn chạy
Theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, chính quyền Việt Nam đã bức hại Y Quynh Bđăp trong nhiều năm. Báo chí nhà nước Việt Nam từng lên án ông sinh ra trong một gia đình có “truyền thống” chống đối Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời chỉ trích ông nội ông là “tay sai” của Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam. Cha ông cũng từng bị tù ba năm vì tội “kích động” biểu tình.
Năm 2016, Y Quynh Bđăp sang Thái Lan để tham dự một hội thảo về tự do tôn giáo. Nhưng khi quay trở lại Việt Nam, ông bị công an câu lưu trong bảy ngày và bị thẩm vấn về chuyến đi này. Sau đó, theo mô tả, ông tiếp tục bị giám sát gắt gao đến mức phải trốn sang Bangkok vào năm 2018.
Từ người tị nạn đến mục tiêu truy đuổi
Tại Thái Lan, ông thành lập Hội Người Thượng Vì Công Lý với mục tiêu bảo vệ và thúc đẩy tự do tôn giáo cùng các quyền con người khác của người Thượng ở Tây Nguyên. Đây là cộng đồng bản địa thiểu số mà theo bài viết, đang phải đối mặt với đàn áp chính trị, bị buộc từ bỏ tín ngưỡng, chứng kiến các nhà thờ Cơ đốc giáo tại gia bị đóng cửa và liên tục bị lực lượng an ninh giám sát.
Sóng gió bùng lên dữ dội từ sau đợt bạo loạn ở tỉnh Đắk Lắk vào tháng Sáu năm 2023. Nhà cầm quyền đã bắt giữ hàng loạt người Thượng, đồng thời truy tố cả những người đang sống lưu vong, trong đó có Y Quynh Bđăp, với tội danh “khủng bố” và các tội khác. Đến tháng Giêng năm 2024, trong một phiên xử đồng loạt ngắn gọn của một “tòa án lưu động” với hơn 100 bị can, ông bị kết tội vắng mặt và nhận án 10 năm tù.
“Khủng bố” không bằng chứng và bóng đen truy quét xuyên biên giới
Đầu tháng Ba năm 2024, chính quyền Việt Nam tiếp tục dán nhãn Người Thượng vì Công lý và Nhóm Hỗ trợ người Thượng là các tổ chức “khủng bố”, cho rằng các nhóm này liên đới tới vụ bạo động ở Đắk Lắk và các hoạt động chống phá nhà nước khác, nhưng theo bài viết là không đưa ra bằng chứng hữu hình. Vài ngày sau đó, công an Việt Nam sang Thái Lan, tới hai khu dân cư gần Bangkok nơi có đông người Thượng tị nạn hoặc đang xin tị nạn để chất vấn hàng chục người về tung tích của ông Bđăp.
Không dừng lại ở đó, nhiều người còn bị dọa dẫm liên quan đến lý do xuất cảnh trái phép và bị thuyết phục trở về Việt Nam nếu không muốn đối mặt với truy tố hình sự và dẫn độ. Sau đó, cảnh sát Thái đã bắt giữ Y Quynh Bđăp vào tháng Sáu dựa trên văn bản yêu cầu dẫn độ từ phía Việt Nam. Ông bị giam giữ suốt quá trình chờ xét xử và kháng cáo, cho đến ngày bị trao trả là 28 tháng Mười một.
Liên Hiệp Quốc lên tiếng, nhưng điều gì đã xảy ra?
Trong bản phúc trình tháng Mười một năm 2025, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền cho biết Việt Nam đang gia tăng đàn áp xuyên biên giới tại Thái Lan, đặc biệt nhắm vào các nhóm dân tộc thiểu số sống lưu vong để sách nhiễu và đe dọa. Báo cáo cũng nói rằng chính quyền Thái Lan ngày càng có vai trò trong các vi phạm như vậy, thông qua hợp tác với chính quyền Việt Nam và cho phép công an Việt Nam thẩm vấn người tị nạn cũng như người đang xin tị nạn.
Các luật sư di trú và người lưu vong còn tin rằng phía Việt Nam gây sức ép để một số người lưu vong bị giữ vô thời hạn tại các cơ sở quản chế di trú ở Thái Lan, không được đóng tiền thế chân tại ngoại, nhằm ép họ hợp tác với công an Việt Nam. Những nghi vấn này càng khiến dư luận đặt câu hỏi: liệu những người đi tìm nơi trú ẩn có thực sự được bảo vệ?
Nguy cơ với Y Quynh Bđăp giờ ở mức nào?
Các chuyên gia Liên Hiệp Quốc đã phê phán việc lạm dụng cáo buộc khủng bố trong đợt xử hàng loạt người Thượng năm 2024 ở Việt Nam, đồng thời chỉ ra việc sử dụng những bằng chứng được biết là thu được qua tra tấn. Họ cũng cho rằng việc truy đuổi Y Quynh Bđăp vì liên quan đến tổ chức Người Thượng vì Công lý là một phần của xu hướng đàn áp và kỳ thị đang gia tăng nhằm vào cộng đồng người Thượng.
Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nói họ không có thông tin về việc ông Bđăp có tham gia vào vụ bạo động ở Đắk Lắk năm 2023 hay không. Tuy nhiên, tổ chức này khẳng định phiên tòa xét xử ông ở Việt Nam là không công bằng và bày tỏ quan ngại nghiêm trọng về sự an toàn của ông sau khi bị dẫn độ. Đáng chú ý, nhà cầm quyền Việt Nam đến nay vẫn chưa xác nhận đã tiếp nhận ông hay chưa.
Sức ép quốc tế đang dồn lên từng giờ
Theo bài viết, các chính phủ liên quan cần gây sức ép mạnh mẽ để chính quyền Việt Nam công bố nơi quản thúc và cho phép tiếp xúc với Y Quynh Bđăp, bởi nguy cơ tra tấn và ngược đãi bị đánh giá là rất cao. Vụ dẫn độ này cũng bị cho là vi phạm Đạo luật Phòng Chống Tra tấn và Cưỡng bức mất tích của Thái Lan, trong đó nghiêm cấm dẫn độ một người về nơi có rủi ro đáng kể về tra tấn và ngược đãi sau khi tiếp nhận.
- Y Quynh Bđăp bị dẫn độ ngày 28 tháng Mười một năm 2025.
- Ông đã sống ở Thái Lan từ năm 2018 và được công nhận là người tị nạn.
- Ông bị kết án vắng mặt 10 năm tù trong phiên xử tháng Giêng năm 2024.
- Các chuyên gia Liên Hiệp Quốc đã phê phán việc lạm dụng cáo buộc khủng bố và bằng chứng thu được qua tra tấn.
- Việt Nam chưa xác nhận đã tiếp nhận ông hay chưa.
Bà Elaine Pearson nhấn mạnh rằng vụ việc của Y Quynh Bđăp cho thấy chính quyền Thái Lan sẵn sàng phớt lờ công pháp quốc tế và không bảo vệ những người vận động nhân quyền đang sinh sống trên lãnh thổ mình. Đồng thời, bà kêu gọi các chính phủ liên quan đẩy nhanh tái định cư cho người Việt và công dân các nước khác đang gặp rủi ro ở Thái Lan đến những nơi an toàn hơn. Câu hỏi còn treo lơ lửng lúc này là: Y Quynh Bđăp đang ở đâu, và điều gì đang chờ ông sau cánh cửa đóng kín ấy?
Leave a Reply