Dù người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam khẳng định người Khmer là “một phần quan trọng” trong cộng đồng 54 dân tộc thiểu số tại Việt Nam, cùng chung sống bình đẳng và hòa hợp, các nhà hoạt động và chuyên gia pháp lý lại đưa ra hàng loạt cáo buộc gây chấn động: người Khmer Krom vẫn tiếp tục bị gây sức ép trên nhiều lĩnh vực, từ mạng xã hội, văn hóa, giáo dục cho đến tôn giáo.
Đáng nói hơn, theo các chuyên gia được trích dẫn trong bài, những hành động này không chỉ gây tranh cãi về nhân quyền mà còn bị cho là đi ngược lại chính Hiến pháp Việt Nam. Câu hỏi khiến dư luận không thể làm ngơ: nếu quyền tự do biểu đạt, quyền văn hóa, quyền tôn giáo đã được ghi nhận trong luật, vì sao người Khmer Krom vẫn phản ánh bị bắt bớ, theo dõi và can thiệp?
Ba điểm nóng bị tố trong năm 2023: mạng xã hội, văn hóa và tôn giáo
Theo phần trình bày của ông Thạch Chanh Đa, Chủ tịch Hội đồng Thanh niên Khmer Kampuchea Krom, tại lễ kỷ niệm 16 năm ngày Liên Hợp Quốc ra Tuyên bố về Quyền của Người bản địa, tổ chức ngày 16 tháng 9 năm 2023, tình hình của thanh niên Khmer Krom trong năm 2023 nổi lên 3 vấn đề lớn.
- Thứ nhất: người Khmer Krom tham gia vận động trên mạng xã hội, phổ biến các nguyên tắc pháp lý, đặc biệt là luật về quyền của người bản địa, nhưng sau đó bị chính quyền Việt Nam bắt và bỏ tù.
- Thứ hai: nỗ lực gìn giữ chữ viết, truyền thống, văn hóa, phong tục Khmer Krom phát triển mạnh nhờ mạng xã hội, khiến thanh niên và học sinh quan tâm học hỏi nhiều hơn; tuy nhiên, theo cáo buộc, chính quyền Việt Nam lại gây sức ép bằng nhiều hình thức khác nhau.
- Thứ ba: Phật giáo Nam tông Khmer Krom bị cho là đang chịu những hành vi xâm phạm nghiêm trọng, trong đó có việc thay đổi thủ tục tu hành của thanh niên và yêu cầu liên quan đến chính quyền.
Ông Thạch Chanh Đa nêu trường hợp chính quyền bị cáo buộc can thiệp vào công việc nội bộ của chùa Trà Nôm Sêk tại tỉnh Long Hồ. Ông cũng đề cập việc các truyền thống múa hát, biểu diễn của Khmer Krom bị cho là bị thể hiện sai lệch so với nguồn gốc, với sự tham gia của người Việt và phía sau là chính quyền Việt Nam.
Vụ sư Yương Khai: cáo buộc “theo dõi, đạp xe máy” gây rúng động
Một chi tiết gây sốc được ông Thạch Chanh Đa nhắc tới là trường hợp Hòa thượng Yương Khai. Theo ông, sau khi vị sư này tham gia một chương trình gặp mặt và trở về, có người đã bám theo và đạp vào xe máy của ông.
Ông Thạch Chanh Đa đặt câu hỏi đầy phẫn nộ: nếu cú đạp trúng xe máy khiến người điều khiển ngã, tính mạng có thể bị đe dọa, vậy chính quyền Việt Nam tôn trọng pháp luật ở chỗ nào? Ông cũng nhắc tới việc Việt Nam là thành viên trong cơ chế nhân quyền của Liên Hợp Quốc, nhưng vẫn để xảy ra cáo buộc các cán bộ hoặc người mặc thường phục theo dõi Hòa thượng Yương Khai.
Các cáo buộc khác còn nặng nề hơn: sư sãi Khmer Krom bị đặt ở vị thế thấp hơn cán bộ Đảng Cộng sản Việt Nam; cán bộ bị cho là được cài vào để theo dõi tăng sĩ và Phật tử, ngay cả khi họ chỉ đến chùa làm lễ, cúng dường.
Chuyên gia pháp lý: Hiến pháp Việt Nam ghi quyền, nhưng thực tế bị tố trái ngược
Liên quan đến vụ việc, Tiến sĩ Sơn Chum Chuon, Tổng thư ký Hiệp hội Khmer Kampuchea Krom vì Nhân quyền và Phát triển, đồng thời là một luật sư, cho rằng Hiến pháp Việt Nam đã được sửa đổi lần cuối vào ngày 28 tháng 11 năm 2013. Trong đó, Chương 2, Điều 14 quy định các quyền công dân, quyền chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm bởi Hiến pháp và pháp luật của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
Ông cũng dẫn Điều 25 của Hiến pháp, trong đó nêu công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội và biểu tình. Từ đây, câu hỏi bùng nổ: nếu các quyền này đã được ghi nhận, vì sao những người Khmer Krom vận động trên mạng xã hội lại bị cáo buộc là bị bắt giam?
Tiến sĩ Sơn Chum Chuon tiếp tục nhấn mạnh Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo được thông qua năm 2016. Theo ông, cộng đồng Khmer Krom từng vận động rất mạnh liên quan đến đạo luật này.
Luật tôn giáo và câu hỏi về quyền tự do tín ngưỡng
Theo nội dung luật được viện dẫn, tại Chương 2, Điều 13, điểm 1, đại diện cơ sở tôn giáo có nghĩa vụ thông báo việc tổ chức lễ hội tôn giáo diễn ra thường xuyên ít nhất 20 ngày trước khi thực hiện. Điều 40 quy định cơ quan nhà nước quản lý tín ngưỡng, tôn giáo cấp quốc gia phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tư pháp và các cơ quan liên quan để hướng dẫn chương trình học về lịch sử và pháp luật Việt Nam.
Tuy nhiên, với cộng đồng Khmer Krom, vấn đề không chỉ nằm ở thủ tục hành chính. Theo các cáo buộc được nêu, việc thanh niên muốn vào chùa tu hành phải xin phép chính quyền thay vì theo truyền thống gia đình, cha mẹ, là một sự thay đổi gây tranh cãi lớn. Trường hợp Hòa thượng Yương Khai được đưa ra như một ví dụ điển hình.
Ngoài ra, còn có cáo buộc rằng các nhà sư Khmer Krom theo Phật giáo Nam tông bị yêu cầu tôn kính, lễ bái các nhà sư Việt theo Phật giáo Đại thừa. Đây là điểm khiến nhiều người Khmer Krom xem là sự can thiệp sâu vào căn tính tôn giáo của họ.
Tuyên ngôn Nhân quyền 1948 được đưa vào cuộc tranh luận
Tiến sĩ Sơn Chum Chuon cũng viện dẫn Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948. Điều 1 nêu rõ mọi người sinh ra đều tự do và bình đẳng về nhân phẩm và quyền. Điều 2 khoản 1 khẳng định mỗi người được hưởng mọi quyền và tự do nêu trong tuyên ngôn mà không bị phân biệt đối xử vì chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị hoặc quan điểm khác, nguồn gốc dân tộc hay xã hội, xuất thân hoặc tình trạng khác.
Điều 7 của tuyên ngôn cũng khẳng định mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và có quyền được pháp luật bảo vệ như nhau, không bị phân biệt đối xử. Những điều khoản này được các nhà vận động đưa ra để chất vấn cách người Khmer Krom đang bị đối xử trong thực tế.
Phía Việt Nam nói gì?
Trong khi đó, bà Phạm Thu Hằng, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam, gần đây khẳng định người Khmer là một phần quan trọng trong cộng đồng 54 dân tộc thiểu số ở Việt Nam, cùng chung sống bình đẳng, hòa hợp và đóng góp vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước.
Bà cho biết tất cả các dân tộc ở Việt Nam đều được đối xử bình đẳng; Nhà nước Việt Nam bảo đảm và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển toàn diện, tiếp tục cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của các dân tộc thiểu số, giữ gìn bản sắc dân tộc và phát huy các phong tục tốt đẹp, bởi truyền thống, phong tục và văn hóa góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.
Thế nhưng, giữa tuyên bố chính thức và những cáo buộc từ các nhà hoạt động Khmer Krom vẫn tồn tại một khoảng cách khiến dư luận đặt câu hỏi: đâu là sự thật phía sau các khẩu hiệu về bình đẳng, tự do và bảo vệ bản sắc?
Những gì được nêu ra trong vụ việc này không chỉ là câu chuyện của một cộng đồng. Đó còn là phép thử đối với các cam kết pháp lý, hiến định và nhân quyền mà Việt Nam từng khẳng định. Và khi các cáo buộc tiếp tục được đưa ra, áp lực đòi minh bạch, đối thoại và tôn trọng quyền căn bản chắc chắn sẽ còn gia tăng.
Bình luận