Những người bị lịch sử bỏ quên
Chiến tranh Việt Nam đã được ghi chép đến từng chi tiết — những trận đánh, những thất bại chính trị, những vết thương không bao giờ lành. Nhưng trong hàng nghìn trang tài liệu ấy, có một dân tộc gần như biến mất hoàn toàn khỏi ký ức tập thể: người Thượng — các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa ở vùng Tây Nguyên Việt Nam. Họ đã chiến đấu, đã đổ máu, đã cống hiến — và rồi bị bỏ lại một mình đối mặt với hậu quả.
“Montagnard” — Tên gọi của một số phận bi thương
Từ “Montagnard” trong tiếng Pháp có nghĩa đơn giản là “người miền núi”. Nhưng đằng sau cái tên tưởng chừng trung tính ấy là hàng chục nhóm dân tộc riêng biệt: Bru, Pacoh, Katu, Bahnar, Rhade, Jarai, Cua, Hre, Sedang, Rengao, Halang, Jeh, Mnong, Stieng và nhiều nhóm khác. Câu chuyện của họ giống với vô số cộng đồng bản địa khác trên thế giới — bị chinh phục, bị khai thác, rồi bị bỏ rơi.
Hơn 2.000 năm trước, tổ tiên người Thượng định cư ở các vùng ven biển và thung lũng màu mỡ của Đông Nam Á. Nhưng qua nhiều thế kỷ, người Chăm mở rộng vương quốc dọc đồng bằng ven biển, rồi người Việt di cư từ phía bắc xuống theo bờ Biển Đông. Áp lực từ hai phía đã đẩy người Thượng ngày càng sâu hơn vào vùng cao nguyên hẻo lánh. Chính sự cô lập ấy đã định hình nên một nền văn hóa hoàn toàn khác biệt — và cũng chính nó đã khiến họ trở thành mục tiêu của các thế lực bên ngoài.
Người Thượng và người Pháp: Liên minh của kẻ cần nhau
Khi người Pháp đặt chân lên Đông Dương, họ nhanh chóng nhận ra giá trị chiến lược của các cộng đồng miền núi này. Với sự xuất hiện của các nhà truyền giáo, ảnh hưởng văn hóa Pháp ngấm dần vào đời sống người Thượng. Sau Thế chiến II, khi Pháp cố gắng tái lập quyền cai trị thuộc địa, người Thượng đứng về phía Pháp để chống lại Việt Minh. Đây không phải sự lựa chọn ngẫu nhiên — cả hai bên đều có lý do chính trị và sống còn của riêng mình để gắn kết với nhau.
Từ Điện Biên Phủ đến tay người Mỹ
Thất bại thảm hại của Pháp tại Điện Biên Phủ và cuộc rút quân sau đó đã để lại người Thượng trong tình trạng bơ vơ. Họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tìm kiếm một người bảo trợ mới — và người Mỹ đã bước vào đúng lúc. Mỹ nhận ra ngay tiềm năng quân sự của những chiến binh bản địa am hiểu địa hình Tây Nguyên như lòng bàn tay. Người Thượng trở thành xương sống của nhiều chiến dịch bí mật, cung cấp tình báo và chiến đấu bên cạnh lực lượng đặc nhiệm Mỹ suốt nhiều năm dài.
Món nợ lịch sử chưa được trả
Rồi người Mỹ cũng rút đi. Và một lần nữa, người Thượng bị bỏ lại phía sau. Dưới chính quyền mới sau năm 1975, cộng đồng dân tộc thiểu số này tiếp tục đối mặt với những thách thức nghiêm trọng về đất đai, tôn giáo và quyền tự trị. Nghiên cứu của Thiếu tá Carlos R. Messer Jr. thuộc Không quân Hoa Kỳ, công bố năm 2008, đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: Liệu Mỹ có nghĩa vụ đạo đức hay pháp lý nào đối với người Thượng — những người đã chiến đấu và hy sinh vì lợi ích của Washington — hay không?
Câu hỏi này không chỉ liên quan đến lịch sử. Với việc Mỹ tiếp tục hợp tác với các cộng đồng bản địa thiểu số ở Iraq, Afghanistan và nhiều nơi khác trên thế giới, câu chuyện của người Thượng là một bài học đắt giá về cái giá phải trả khi một cường quốc bỏ rơi đồng minh của mình sau khi đã đạt được mục đích.
Leave a Reply